Narodowe Muzeum Kolejnictwa. Pomysł z ogromnym potencjałem, ale czy wystarczy, by uratować parowozownię?

Propozycja utworzenia Narodowego Muzeum Kolejnictwa w Gnieźnie nie pojawiła się przypadkiem. To efekt wieloletnich starań samorządowców, społeczników, pasjonatów kolei oraz parlamentarzystów, którzy od lat alarmują o dramatycznym stanie technicznym zabytkowego kompleksu. W ostatnich tygodniach sprawa nabrała nowego wymiaru za sprawą dezyderatu przyjętego przez sejmową Komisję Infrastruktury, skierowanego do Prezesa Rady Ministrów. Dokument nie tylko wskazuje Gniezno jako najlepszą lokalizację dla przyszłego muzeum, ale zawiera również szczegółowe uzasadnienie, dlaczego właśnie tutaj powinno powstać centralne miejsce opowiadające historię polskiego kolejnictwa.

Argumentów rzeczywiście nie brakuje. Trudno znaleźć w Polsce drugi obiekt o podobnym znaczeniu historycznym i technicznym. Gnieźnieńska parowozownia działa nieprzerwanie od 1875 roku, przez ponad sto trzydzieści lat obsługując kolejne pokolenia parowozów. Dziś jest największym zachowanym kompleksem tego typu w Europie. Dwie monumentalne hale wachlarzowe z działającymi obrotnicami, wieża ciśnień, warsztaty, nastawnie, magazyny i dziesiątki budynków technicznych tworzą miejsce, które samo w sobie stanowi eksponat muzealny. W przeciwieństwie do wielu placówek prezentujących pojedyncze lokomotywy czy wagony, w Gnieźnie zachowała się niemal kompletna infrastruktura kolejowego zaplecza z przełomu XIX i XX wieku.

Autorzy dezyderatu zwracają uwagę, że rok 2026, będący jubileuszem stulecia Polskich Kolei Państwowych, jest symbolicznym momentem do podjęcia decyzji o utworzeniu narodowego muzeum właśnie tutaj. W ich ocenie byłoby to nie tylko godne uczczenie historii polskiej kolei, ale również szansa na uratowanie bezcennego zabytku techniki, którego degradacja postępuje z roku na rok.

Trudno odmówić tej argumentacji logiki. Gniezno od dawna buduje swoją markę jako miasto historyczne. Po obchodach tysiąclecia koronacji pierwszych królów Polski ruch turystyczny wyraźnie wzrósł. Powstały nowe atrakcje, rozwijany jest Trakt Królewski, planowane są kolejne inwestycje związane z turystyką i kulturą. W tym kontekście muzeum kolejnictwa mogłoby stanowić naturalne uzupełnienie oferty miasta. Zwłaszcza że coraz większą popularnością cieszy się turystyka industrialna, a obiekty poprzemysłowe po odpowiedniej rewitalizacji przyciągają dziś setki tysięcy odwiedzających rocznie.

Autorzy dezyderatu idą jednak znacznie dalej. Wskazują, że muzeum mogłoby stać się nie tylko miejscem prezentacji historycznego taboru, ale również centrum edukacyjnym, naukowym i kulturalnym. W dokumencie pojawia się koncepcja nowoczesnej ekspozycji pod hasłem „Od pary do wodoru”, pokazującej rozwój kolejnictwa od epoki parowozów po współczesne technologie niskoemisyjne. Muzeum miałoby organizować wystawy czasowe, warsztaty, konferencje oraz wydarzenia popularyzujące historię techniki. Takie rozwiązanie wpisuje się w światowe trendy, zgodnie z którymi nowoczesne muzea przestają być jedynie miejscami przechowywania eksponatów, a stają się centrami aktywności społecznej.

Nie bez znaczenia pozostaje także położenie Gniezna. Miasto znajduje się na jednej z najważniejszych linii kolejowych w kraju, pomiędzy Poznaniem a Inowrocławiem. Według danych przytoczonych w dezyderacie trasą tą podróżuje ponad milion pasażerów rocznie. Dodatkowym atutem jest bliskość autostrady A2, dróg krajowych oraz innych atrakcji turystycznych regionu – Ostrowa Lednickiego, Biskupina czy Szlaku Piastowskiego. Twórcy dokumentu przekonują, że muzeum mogłoby wydłużyć pobyt turystów odwiedzających Gniezno z jednego do dwóch dni, co bezpośrednio przełożyłoby się na rozwój lokalnej gastronomii, hotelarstwa i usług.

Istotnym elementem proponowanej koncepcji jest również Gnieźnieńska Kolej Wąskotorowa. Choć obecnie wykorzystywana jest jedynie na krótkim odcinku, jej modernizacja mogłaby stworzyć unikalny produkt turystyczny, łączący zwiedzanie muzeum z przejazdem historycznym taborem. Tego rodzaju rozwiązania od lat z powodzeniem funkcjonują w wielu krajach Europy i stanowią jedną z największych atrakcji dla rodzin z dziećmi oraz miłośników kolejnictwa.

Wszystkie te argumenty brzmią przekonująco. Problem polega jednak na tym, że stworzenie muzeum jest dopiero początkiem całego procesu. Znacznie trudniejsze okazuje się późniejsze utrzymanie tak ogromnego kompleksu. Parowozownia nie jest pojedynczym budynkiem, lecz rozległym zespołem obiektów zajmujących ponad siedem hektarów zabudowanej powierzchni. Sam koszt ich zabezpieczenia będzie liczony w dziesiątkach milionów złotych, natomiast pełna rewitalizacja może pochłonąć kwoty wielokrotnie wyższe.

Jeszcze większym wyzwaniem jest jednak przyszłość po zakończeniu remontu. Muzea w Polsce w zdecydowanej większości nie są instytucjami samofinansującymi się. Ich działalność wymaga stałego wsparcia budżetowego, ponieważ wpływy z biletów zazwyczaj pokrywają jedynie część kosztów funkcjonowania. W przypadku obiektu o skali gnieźnieńskiej parowozowni mówimy nie tylko o kosztach utrzymania ekspozycji, ale również konserwacji zabytkowych budynków, ochrony, ogrzewania, energii elektrycznej, zabezpieczeń przeciwpożarowych oraz bieżących remontów.

To właśnie tutaj pojawia się pytanie, którego w publicznej debacie zadaje się zdecydowanie zbyt rzadko. Czy państwo będzie gotowe finansować taki obiekt nie tylko przez kilka lat potrzebnych na jego odbudowę, ale przez kolejne dziesięciolecia? Historia wielu instytucji kultury pokazuje, że znacznie łatwiej jest zdobyć środki na spektakularną inwestycję niż później zapewnić stabilne finansowanie jej codziennego funkcjonowania.

Nie oznacza to oczywiście, że koncepcja muzeum jest błędna. Wręcz przeciwnie – wydaje się najbardziej naturalnym sposobem zachowania autentycznego charakteru parowozowni. Warto jednak pamiętać, że sama funkcja muzealna nie rozwiązuje automatycznie wszystkich problemów. Prawdziwym wyzwaniem będzie stworzenie modelu, który pozwoli temu miejscu żyć przez cały rok, przyciągać nie tylko pasjonatów kolei, ale również zwykłych turystów, mieszkańców oraz organizatorów wydarzeń.

I właśnie w tym miejscu pojawia się druga koncepcja, o której coraz częściej mówi się w Gnieźnie – model oparty na współpracy z prywatnym inwestorem. Czy rzeczywiście mógłby on zapewnić parowozowni większe szanse na przetrwanie? To pytanie wymaga równie wnikliwej analizy. Będzie jej poświęcona trzecia część naszego materiału.

---

Źródło: Moje Gniezno