Sekrety króla i dworska literatura. Podlaskie losy wybitnego pisarza Łukasza Górnickiego
22 lipca 1603 roku w Lipnikach pod Tykocinem zmarł Łukasz Górnicki – wybitny humanista renesansu i autor „Dworzanina polskiego”. Choć urodził się w Oświęcimiu, to właśnie z Podlasiem związał najważniejsze lata swojego życia, pełniąc tu kluczowe funkcje państwowe jako starosta tykociński i wasilkowsk
22 lipca 1603 roku w Lipnikach pod Tykocinem zmarł Łukasz Górnicki – wybitny humanista renesansu i autor „Dworzanina polskiego”. Choć urodził się w Oświęcimiu, to właśnie z Podlasiem związał najważniejsze lata swojego życia, pełniąc tu kluczowe funkcje państwowe jako starosta tykociński i wasilkowski. To w naszym regionie strzegł królewskich sekretów, zarządzał wielkimi dobrami i pisał swoje dzieła.
Przyszły pisarz przyszedł na świat w 1527 roku w Oświęcimiu. Rok później we Włoszech wydano słynne dzieło „Il libro del cortegiano Baldassare Castiglione” – fundament europejskiej literatury dworskiej, który Górnicki po latach brawurowo przeniósł na grunt polski. Młody Łukasz kształcił się najpierw w rodzinnym mieście, a następnie w Krakowie w szkole parafialnej św. Jana. Tam, dzięki wykładom znanych włoskich uczonych (jak Lismanin czy Francesco de la Torre), nasiąkł kulturą Italii.
Ogromny wpływ na jego talenty miał wuj – Stanisław, kompozytor i dyrygent kapeli królewskiej. Rozbudził on w siostrzeńcu miłość do czystej polszczyzny i ułatwił mu start na magnackich dworach. Kariera Górnickiego rozwijała się błyskawicznie. W 1545 roku rozpoczął służbę u biskupa Samuela Maciejowskiego. W latach 1545–1548 studiował we Włoszech (prawdopodobnie prawo i filozofię). Po powrocie ze studiów powierzono mu misje dyplomatyczne do Siedmiogrodu i Wiednia. W 1552 roku rozpoczął pracę w kancelarii królewskiej Zygmunta Augusta.
Dzięki testamentowi wuja z 1554 roku, Górnicki zyskał finansową niezależność (m.in. probostwo wielickie) i otwarte drzwi do wielkiej polityki. Niedługo potem przyjął niższe święcenia i został oficjalnym sekretarzem oraz bibliotekarzem królewskim.
To właśnie królewska biblioteka i skarbiec zmieniły życiowy adres Górnickiego. Gdy Zygmunt August podjął decyzję o przeniesieniu cennych zbiorów do Tykocina, pisarz na stałe przeprowadził się na Podlasie. Region ten stał się jego prawdziwym domem. W 1571 roku Górnicki objął prestiżowy urząd starosty tykocińskiego. Kilka lat później, w 1576 roku, król Stefan Batory w uznaniu zasług dyplomatycznych nadał mu także starostwo i wójtostwo wasilkowskie. Na Podlasiu Górnicki założył rodzinę, żeniąc się z Barbarą Broniewską. Pełnił tu również ważne funkcje społeczne – organizował sejmiki ziemskie oraz nadzorował wybór posłów na sejm w Brańsku.
Na stanowisku starosty Górnicki dał się poznać jako gnębiciel chłopów, dopuszczał się częstych zatargów w sprawach granicznych, danin, powinności pańszczyźnianych; brał udział w licznych procesach. Uciążliwy dla poddanych, nie cieszył się uznaniem również wśród szlachty, a to głównie wskutek sporów w sprawach majątkowych. Niezadowolenie oraz wręcz wrogie nastawienie braci szlacheckiej przeciwko niemu znalazło ujście na zjeździe szlachty województwa podlaskiego w Brańsku w roku 1578, która uchwaliła „bronić się przed nim jak przed wrogiem ojczyzny”. Poza obowiązkami starościńskimi zajmował się też Górnicki gospodarką na roli, skrzętnie ją prowadząc, powiększał swój majątek; nabył wieś podlaską Tokowiska.
Kłopoty, zatargi, skargi i procesy raz ze strony samego Górnickiego wszczynane, to znów przeciw niemu zwrócone, ciągnęły się aż do jego zgonu. W chwili śmierci posiadał pięć pozwów sądowych, przeważnie w sprawach majątkowych. Prace bibliotekarskie, nadzór nad skarbcem królewskim złożonym w Tykocinie, wreszcie obowiązki starosty wstrzymały na przeszło 20 lat prace literackie Górnickiego.
Górnicki miał szczególne względy u króla Stefana Batorego, podobnie jak wcześniej u Zygmunta Augusta. W 1576 roku przyjmował króla w Tykocinie, wtedy też za zasługi otrzymał nadanie starostwa wasilkowskiego. W 1579 roku Batory powierzył mu misję przeprowadzenia wyboru posłów na sejm z województwa podlaskiego, podobną misję pełnił jeszcze na sejmiku w Brańsku.
Pod koniec życia pisarza dotknęły osobiste tragedie – śmierć żony oraz bliskiego przyjaciela, Jana Kochanowskiego. W podlaskich dobrach szukał ukojenia w filozofii stoickiej i literaturze.
Łukasz Górnicki zmarł 22 lipca 1603 roku w Lipnikach pod Tykocinem, pochowany został w Tykocinie w kościele tamtejszych bernardynów zbudowanym na wyspie Narwi.
opr. (ms)
Nasze materiały wideo:
Źródło: Bielsk.eu