Mija 371. rocznica potopu szwedzkiego. Wojenna zawierucha na Podlasiu i zniszczenie Orli

21 lipca mija dokładnie 371 lat od momentu, gdy wojska szwedzkie wkroczyły w granice Rzeczypospolitej. Wykorzystując osłabienie kraju wojną z Moskwą oraz wewnętrzne spory magnatów z królem Janem Kazimierzem, szwedzki władca Karol X Gustaw rozpoczął najazd, który przeszedł do historii jako potop. 

Szwecja po wojnie trzydziestoletniej posiadała potężną, ale bezrobotną armię. Wojsko mocno obciążało katastrofalnie zadłużony skarb państwa, wywołując napięcia społeczne. Jednocześnie błyskawiczne sukcesy armii moskiewskiej na Litwie zaniepokoiły Sztokholm. Szwedzi zaczęli obawiać się o swoje wpływy w Inflantach. Uznali, że uderzenie na słabnące państwo polsko-litewskie przyniesie im znacznie więcej korzyści niż bezpośrednie starcie z rosnącą w siłę Rosją.

Głównymi powodami najazdu szwedzkiego była chęć opanowania Bałtyku, gdyż Szwecja dążyła do pełnej kontroli nad południowym wybrzeżem morza. Poza tym król Jan Kazimierz wciąż tytułował się władcą Szwecji, co posłużyło jako wygodny pretekst dyplomatyczny. Uboga i słabo zaludniona Szwecja widziała w bogatych polskich miastach okazję do szybkiego wzbogacenia się żołnierzy.

Gdy w sierpniu 1655 roku magnaci Janusz i Bogusław Radziwiłłowie podpisali układ ze Szwedami w Kiejdanach, Podlasie znalazło się w krytycznym położeniu. Maszerujące kolumny wojsk szwedzkich, brandenburskich i radziwiłłowskich bezwzględnie łupiły tutejsze majątki. Dla samej Orli, ówczesnego tętniącego życiem prywatnego miasteczka Radziwiłłów, był to początek katastrofy. Przechodzące armie – w tym oddziały moskiewskie i szwedzkie, jak też Rzeczpospolitej  – doszczętnie zrujnowały miejscowość. Wzniesiona w 1622 roku przez Krzysztofa Radziwiłła murowana kamienica wprawdzie przetrwała potop, ale spalona i zdewastowana nigdy nie wróciła do swojej świetności. Wkrótce zresztą ją rozebrano do fundamentów, które całkiem niedawno udało się odsłonić archeologom. 

CZYTAJ TEŻ: Badania archeologiczne w Orli. Odkryte fundamenty pomogą odtworzyć dwór Radziwiłłów [FOTO, WIDEO]

Na tym nie koniec – istniejąca od niedawna orlańska synagoga została doszczętnie okradziona i zniszczona. Liczba ludności Orli dramatycznie spadła wskutek mordów, głodu i chorób. Miasteczko straciło swój dawny blask, a mieszkańcy przez dekady prosili o obniżenie podatków z powodu potężnego spustoszenia.

Wydarzenia na Podlasiu w tamtych latach kształtowali wybitni dowódcy wojskowi, których losy splotły się z naszym regionem:

Paweł Jan Sapieha (hetman wielki litewski) – Jeden z filarów oporu przeciwko Szwedom i Radziwiłłom na Podlasiu. Odmówił uznania zwierzchnictwa szwedzkiego, zgromadził wierne królowi wojska litewskie pod Brześciem i aktywnie oczyszczał Podlasie z najeźdźców, m.in. oblegając obsadzony przez Szwedów Tykocin w 1657 roku.

Wincenty Gosiewski (hetman polny litewski) – Choć początkowo zmuszony sytuacją podpisał akt kiejdański, szybko podjął tajną współpracę z Janem Kazimierzem. Przeszedł do historii jako dowódca, który wspólnie z posiłkami tatarskimi rozgromił siły szwedzko-brandenburskie w bitwie pod Prostkami (1656), co pozwoliło odwrócić losy wojny na pograniczu Podlasia i Prus. Zginął zabity przez zbuntowanych żołnierzy, którym Rzeczpospolita zalegała z żołdem.

Janusz Radziwiłł (hetman wielki litewski) –  Dla jednych zdrajca, który oddał Litwę pod protektorat Szwecji, dla innych tragiczny polityk próbujący ratować kraj przed zalewem moskiewskim. Jego decyzje sprowadziły wojnę domową na Podlasie, a on sam zmarł osamotniony w oblężonym przez wojska Sapiehy zamku w Tykocinie pod koniec 1655 roku.

Choć działania wojenne formalnie zakończył pokój w Oliwie w 1660 roku, konflikt przyniósł Podlasiu ruinę. Przez region przetoczyły się grabieże, po których wiele podlaskich miast i wsi zostało trwale zdegradowanych, a Orla już nigdy w pełni nie odzyskała swojej dawnej pozycji.

opr. (ms)

Nasze materiały wideo:

---

Źródło: Bielsk.eu