Hrubek.PL Trzynaście kopuł nad Hrubieszowem. Jedyna taka cerkiew w Polsce Chrystus i dwunastu apostołów — tyle właśnie, trzynaście, kopuł wieńczy cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Hru... Hrubek.PL · 1 dni temu
Chrystus i dwunastu apostołów — tyle właśnie, trzynaście, kopuł wieńczy cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Hrubieszowie. To jedyna trzynastokopułowa cerkiew prawosławna w granicach Polski i jedna z zaledwie dwóch na świecie — druga znajduje się w Finlandii. Poznaj historię świątyni, która przetrwała bieżeństwo, dwie wojny światowe i groźbę rozbiórki.
W samym centrum Hrubieszowa, przy ulicy 3 Maja, wznosi się budowla, której nie sposób pomylić z żadną inną w Polsce. Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny nakrywa aż trzynaście kopuł z latarniami i cebulastymi hełmami, zwieńczonych pozłacanymi żeliwnymi krzyżami. Liczba nie jest przypadkowa — w tradycji prawosławnej symbolizuje Jezusa Chrystusa i dwunastu apostołów. Pod tym względem hrubieszowska świątynia jest unikatem: jako jedyna cerkiew w Polsce ma trzynaście kopuł, a na świecie podobną liczbą może pochwalić się tylko jeszcze jedna świątynia, w Finlandii.
Tradycje cerkwi pod tym wezwaniem sięgają w Hrubieszowie znacznie głębiej niż obecny budynek. Pierwsza cerkiew Zaśnięcia powstała już w latach dwudziestych XVI wieku z fundacji miejscowego mieszczanina Sofronija Kozuli, który opłacił zarówno budowę, jak i całe wyposażenie. Po podpisaniu unii brzeskiej w 1596 roku świątynia — jak cała eparchia chełmska — przeszła w ręce unitów i przez ponad dwa stulecia była centrum życia duchowego miejscowych grekokatolików.
Obecna cerkiew powstała w zupełnie innych okolicznościach — w epoce carskiej rusyfikacji po kasacie kościoła unickiego w zaborze rosyjskim. Kamień węgielny położono 11 maja 1873 roku, prace budowlane zakończono w 1875 roku, a uroczyste poświęcenie, któremu przewodniczył arcybiskup chełmski i warszawski Leoncjusz, odbyło się 13 maja 1876 roku. Budowę sfinansowano z rosyjskiego państwowego funduszu przeznaczonego na wznoszenie nowych cerkwi, a świątynia stanęła w miejscu rozebranego w 1786 roku drewnianego kościoła farnego.
Architektonicznie cerkiew reprezentuje styl bizantyjsko-rosyjski. Jest to świątynia trójdzielna, orientowana, zbudowana na planie krzyża, z półkolistą absydą części ołtarzowej, potężnym korpusem nawowym, dwiema bocznymi przybudówkami i frontową dzwonnicą nakrytą namiotowym dachem. Na tle innych cerkwi budowanych na ziemi chełmskiej w drugiej połowie XIX wieku wyróżnia się monumentalizmem oraz bogactwem detalu: rozbudowanymi gzymsami, niszami, kolumienkami i rzędami dekoracyjnych kokoszników u podstawy zwieńczeń. Badacze wskazują, że nawiązuje do nurtu dekoracyjnego popularnego w sakralnym budownictwie Moskwy około połowy XVII wieku.
Równie cenne jest wnętrze. Dwurzędowy, złocony ikonostas wykonano z drewna dębowego, a ikony do niego napisał petersburski ikonograf Siłajew — jego dziełem są też wizerunki świętych w części ołtarzowej. W świątyni znajdują się ponadto cztery starsze ikony z przełomu XVIII i XIX wieku, w tym maryjny wizerunek przeniesiony z rozebranej cerkwi w Tyszowcach. Parafia sprawuje też opiekę nad czczoną po obu stronach Bugu Turkowicką Ikoną Matki Bożej.
Dzieje świątyni w XX wieku były burzliwe. W 1915 roku, wraz z bieżeństwem — masowym exodusem ludności prawosławnej w głąb Rosji — cerkiew zamknięto; do użytku liturgicznego wróciła w 1921 roku. Według przekazów w 1937 roku uniknęła rozbiórki niemal przypadkiem. Po akcji „Wisła” w 1947 roku parafia z braku wiernych zawiesiła działalność, ale została restytuowana przed 1951 rokiem. W kolejnych dekadach świątynię remontowano etapami — w konserwacji fresków uczestniczył hrubieszowski rodak, prof. Wiktor Zin — a w 2005 roku dzwonnica zyskała trzy nowe dzwony ufundowane przez wiernych i darczyńców.
Dziś cerkiew jest siedzibą parafii Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w dekanacie Zamość diecezji lubelsko-chełmskiej i pozostaje jedną z nielicznych czynnych cerkwi w regionie. Świątynię można zwiedzać, głównie od maja do września; poza sezonem warto wcześniej skontaktować się z parafią. Dla Hrubieszowa to nie tylko perła architektury i wizytówka miasta, ale też żywe świadectwo jego wielokulturowej historii.
Źródła: Wikipedia — Cerkiew Zaśnięcia NMP w Hrubieszowie (z literaturą przedmiotu, m.in. P. Cynalewska-Kuczma); starostwo.hrubieszow.pl; miasto.hrubieszow.pl; lubelskieklimaty.pl.
Źródło: Hrubek.PL (hrubek.pl)