Była miastem królewskim, później wsią. Ta świętokrzyska miejscowość pamięta czasy pierwszych słowian
Gdy spaceruje się dziś po spokojnych uliczkach Stopnicy, trudno uwierzyć, że ten niewielki ośrodek w powiecie buskim był niegdyś jednym z najważniejszych punktów na mapie Korony Królestwa Polskiego. To tutaj, na bagnistych terenach nad rzeką Stopniczanką, krzyżowały się szlaki królów, a w zamkowych murach zapadały decyzje ważące o losach państwa. Choć historia obeszła się z tym miejscem brutalnie, spychając je na ponad stulecie do roli zwykłej osady, duch dawnej potęgi przetrwał w murach gotyckiej fary i dumnie odbudowanej królewskiej rezydencji. Stopnica to miejsce, gdzie przeszłość nie jest tylko zapisem w kronikach, ale namacalnym świadectwem trwania mimo pożarów, zaraz i wojennych zniszczeń.
Jak Stopnica stała się miastem królewskim?
Fundamentem miejskiej tożsamości Stopnicy stał się rok 1362. To wówczas król Kazimierz Wielki, władca znany z dbałości o urbanizację kraju, nadał osadzie prawa miejskie średzkie. Decyzja ta nie była dziełem przypadku – monarcha darzył to miejsce szczególnym sentymentem, co podkreślał w swoich zapiskach sam Jan Długosz. Wraz z lokacją mieszkańcy otrzymali szesnaście lat wolnizny, czyli zwolnienia od podatków i ciężarów, co miało stać się impulsem do dynamicznego rozwoju.
Jako miasto królewskie Stopnica weszła w skład niegrodowego starostwa stopnickiego, będącego jedną z szesnastu takich jednostek w ówczesnym województwie sandomierskim. Status ten oznaczał, że miasto nie było własnością szlachecką, lecz należało bezpośrednio do domeny panującego, co gwarantowało mu liczne przywileje. W imieniu króla władzę sprawował starosta rezydujący na zamku. Przez kolejne stulecia aż siedmiu królów Polski – od Władysława Jagiełły po Augusta III Sasa – uroczyście potwierdzało te przywileje, pozwalając miejscowości podnosić się z kolejnych upadków.
Pierwsza pisemna wzmianka o miejscowości pojawia się w „Rocznikach” Jana Długosza pod datą 1103. Informacja ta dotyczy kanonika Baldwina, proboszcza stopnickiego, który został powołany na biskupstwo krakowskie. Fakt, że tak wysoki hierarcha wywodził się ze Stopnicy, świadczy o tym, że już w XII wieku był to prężny ośrodek utrzymujący bliskie kontakty z dworem w Krakowie. W XIII wieku miejscowość stała się własnością książęcą, a w 1275 roku Bolesław Wstydliwy wydał tu ważny przywilej dla klasztoru Cystersów w Wąchocku.
Polecany artykuł:
Najważniejsze wydarzenia w dziejach Stopnicy
Złoty wiek Stopnicy przypadł na czasy Jagiellonów. Miasto było wówczas ważnym przystankiem na Szlaku Jagiellońskim prowadzącym z Krakowa do Sandomierza i dalej na Litwę. Królowa Jadwiga odwiedziła stopnicki zamek dwukrotnie, a Władysław Jagiełło gościł w nim aż pięciokrotnie. To właśnie tędy król Jagiełło podążał w 1410 roku pod Grunwald, zatrzymując się po drodze, by modlić się o zwycięstwo na Świętym Krzyżu.
W 1470 roku w Stopnicy urodził się Jan ze Stobnicy – wybitny geograf, filozof i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. To on był autorem dzieła „Wstęp do Kosmografii Ptolemeusza”, które zawierało pierwsze w Polsce dokładne informacje o Ameryce oraz mapę z naniesioną nazwą tego kontynentu.
Kolejne wieki przyniosły jednak niszczycielskie konflikty. W XVII wieku Stopnica stała się areną kontrreformacji – starosta Krzysztof Ossoliński ufundował klasztor reformatów, by nawracać arian. Niestety, wkrótce potem miasto zostało spustoszone przez potop szwedzki (1655) oraz brutalny najazd wojsk siedmiogrodzkich Jerzego II Rakoczego. Do zniszczeń dołączyła zaraza, która w 1662 roku pochłonęła 600 mieszkańców, niemal wyludniając miasto. Ostatnim wielkim momentem królewskiej Stopnicy była wizyta Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1787 roku, którego witano salwami z armat zamkowych.
Zabytki i ślady dawnej świetności
Najcenniejszym świadkiem historii Stopnicy jest kościół farny pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła. Murowaną świątynię wzniósł Kazimierz Wielki w 1349 roku jako akt pokuty za zamordowanie księdza Marcina Baryczki. Choć kościół został niemal zrównany z ziemią podczas II wojny światowej, dzięki starannej odbudowie w latach 50. XX wieku odzyskał swój gotycki blask. W jego wnętrzu do dziś można podziwiać zworniki z głową fundatora oraz słynący łaskami obraz Matki Bożej Stopnickiej.
Równie ważnym obiektem jest zamek królewski. Pierwotnie był to niewielki kamienny dwór zbudowany przez Kazimierza Wielkiego, który na przestrzeni wieków przekształcono w barokowy pałac. Po tragicznych zniszczeniach w 1944 roku z rezydencji pozostały jedynie parterowe ruiny wykorzystywane jako magazyn owoców. Dopiero w 2011 roku zakończono jego rekonstrukcję, przywracając mu wygląd z lat 30. XX wieku. Obecnie budynek tętni życiem jako Miejsko-Gminne Centrum Kultury.
Na szczególną uwagę zasługuje także „stary” cmentarz parafialny, założony w 1786 roku. Jest on jedną z pierwszych nekropolii w Polsce usytuowanych z dala od zabudowań kościelnych, co było wówczas nowatorskim rozwiązaniem sanitarnym. W Kątach Starych znajduje się natomiast zespół klasztorny (dawniej reformatów, obecnie sercanów), z którego do dziś zachowała się barokowa brama oraz kapliczka domowa z 1658 roku.
Dlaczego Stopnica utraciła znaczenie?
Kres świetności królewskiego miasta przyniósł wiek XIX. Choć po rozbiorach Stopnica była krótko siedzibą rozległego powiatu, represje po powstaniach narodowych zmieniły wszystko. Mieszkańcy Stopnicy czynnie wspierali powstańców styczniowych – sformowano tu nawet pułk stopnicki pod dowództwem majora Karola Kality „Rębajły”. W ramach kary za tę patriotyczną postawę, ukazem cara Aleksandra II z 1 czerwca 1869 roku, Stopnica została pozbawiona praw miejskich i zdegradowana do roli osady.
Dalszy regres nastąpił podczas I wojny światowej, gdy w 1915 roku władze austriackie przeniosły urząd powiatowy do Buska z powodu szalejącej w Stopnicy epidemii cholery i tyfusu. Najstraszniejszy cios zadała jednak II wojna światowa. Miasto znalazło się na linii frontu przyczółka baranowsko-sandomierskiego. W wyniku zaciętych walk i bombardowań Stopnica uległa niemal całkowitemu zniszczeniu – wiosną 1945 roku w mieście nie ocalał dosłownie ani jeden dom.
Co pozostało z królewskiej przeszłości?
Mimo traumatycznych doświadczeń Stopnica przetrwała. Po wojnie mieszkańcy z determinacją przystąpili do odbudowy swoich domów. Przez dekady miejscowość funkcjonowała jako wieś, ale pamięć o dawnej godności pozostała żywa. Starania o przywrócenie statusu miasta, poparte ogólnogminnym referendum, zakończyły się sukcesem 1 stycznia 2015 roku.
Dzisiejsza Stopnica to nowoczesne miasteczko, które potrafi czerpać ze swojej historii. W odbudowanym zamku można zobaczyć Izbę Regionalną z pamiątkami przeszłości oraz replikę insygniów koronnych Kazimierza Wielkiego. Na terenie gminy krzyżują się ważne szlaki turystyczne, w tym Małopolska Droga św. Jakuba, będąca odzwierciedleniem dawnego średniowiecznego traktu pielgrzymkowego do Santiago de Compostela. Ślady dawnej świetności, od gotyckich przypór kościoła po klasycystyczny ganek zamku, przypominają każdemu przybyszowi, że ta świętokrzyska miejscowość to znacznie więcej niż tylko punkt na mapie – to żywy pomnik polskiej historii.
Quiz. Rozpoznasz świętokrzyskie miejscowości po jednym zdjęciu z drona?
Pytanie 1 z 9
Co to za miejscowość w regionie świętokrzyskim?
Wąchock
Bliżyn
Staszów
źródło: Miasto i Gmina Stopnica, Wycieczkoteka.pl, "STOPNICA – miasto królewskie z zamkiem - Dawne Kieleckie" – materiał autorstwa Dariusza Kaliny, Zabytek.pl.
Źródło: Radio Eska Kielce